Αθήνα, 5 Ιουλίου 2026
ΥΠΠΟ: Εγκαινιάστηκε το Διαχρονικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στο ακριτικό Αγαθονήσι, όπου ο πολιτισμός γίνεται οχυρό του ελληνισμού
Σε ένα από τα ακριτικότερα φυλάκια του ελληνισμού, το Αγαθονήσι, όπου η ιστορία, ο πολιτισμός και η εθνική παρουσία παραμένουν διαχρονικά άρρηκτα συνδεδεμένα, εγκαινιάστηκε το Διαχρονικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το 33ο κατά σειρά νέο ή πλήρως ανακαινισμένο μουσείο που αποδίδει στο κοινό το Υπουργείο Πολιτισμού, από το 2019. Η ίδρυσή του αποτελεί μια σημαντική επένδυση στη διαφύλαξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και ταυτόχρονα μια έμπρακτη επιβεβαίωση της διαρκούς παρουσίας της Πολιτείας στα ακριτικά νησιά του Αιγαίου. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, υπογραμμίζοντας τον ιδιαίτερο συμβολισμό του έργου για την ιστορική μνήμη, την εθνική αυτογνωσία και την ανάπτυξη της ακριτικής Ελλάδας.
Στον χαιρετισμό της η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, σημείωσε: «Η παρουσία σας, εξοχότατε κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας, στα εγκαίνια ενός τόσο σημαντικού έργου του Υπουργείου Πολιτισμού, στο ακριτικό Αγαθονήσι αποτελεί μια πράξη με υψηλή συμβολική αξία, λειτουργεί τονωτικά για το εθνικό μας φρόνημα, και μας τιμά εξόχως. Όταν, το 2010, συζητήσαμε με τον Παύλο Τριανταφυλλίδη την ένταξη της αρχαιολογικής έρευνας στον αρχαιολογικό χώρο στο Καστράκι του Αγαθονησίου στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα INTERREG Ελλάδας και Κύπρου -υπηρετούσα τότε ως Γενική Γραμματέας του Υπουργείου Πολιτισμού- του διευκρίνισα ότι η πρόταση που θα καταθέταμε όφειλε να αγγίζει τις ψυχές όλων των Ελλήνων. Με την έναρξη του ανασκαφικού προγράμματος στο Καστράκι, το 2013, σχεδιάσαμε και την ίδρυση του Αρχαιολογικού Μουσείου, σε άμεση λειτουργική και νοηματική σύνδεση με τον αρχαιολογικό χώρο. Η υλοποίηση του έργου δεν προχώρησε την περίοδο 2015-2019. Το 2020, όμως, μας δόθηκε η δυνατότητα να συνεχίσουμε από το σημείο που το είχαμε αφήσει, εντάσσοντας την ολοκλήρωση του κτηρίου και της μόνιμης έκθεσής του στο Ταμείο Ανάκαμψης. Η υλοποίηση έργων στα μικρά και ακριτικά νησιά μας είναι πάντοτε απαιτητική, τόσο ως προς τη χρηματοδότηση όσο και ως προς τη διαθεσιμότητα των ανθρώπινων πόρων. Ωστόσο, αυτό το Μουσείο έπρεπε να γίνει. Είναι καθήκον του Υπουργείου Πολιτισμού να δημιουργεί σύγχρονες πολιτιστικές και μουσειακές υποδομές στα ακριτικά νησιά μας. Το Αιγαίο υπήρξε το λίκνο, το χωνευτήρι όλων εκείνων των πολιτισμικών ρευμάτων που διαμόρφωσαν τη μεγάλη ιστορική διαχρονία του ελληνικού πολιτισμού. Ο πολιτισμός αποτελεί διαχρονικά μοχλό ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής. Ιδιαίτερα, στις ανατολικές ακριτικές περιοχές της χώρας, συνιστά έναν κρίσιμο κρίκο της εθνικής μας θωράκισης. Πιστεύω ότι το νέο Μουσείο ενισχύει το φρόνημα των νησιωτών μας και τους κάνει όλους υπερήφανους, εσάς που έχετε επιλέξει να φυλάτε Θερμοπύλες. Οι πολίτες, με υψηλό φρόνημα, είναι εκείνοι που μπορούν να υπερασπίζονται με τον αποτελεσματικότερο τρόπο τις αξίες της πατρίδας μας».
Το Αγαθονήσι, το βορειότερο νησί της Δωδεκανήσου, κατέχει στρατηγική θέση μεταξύ Δωδεκανήσου, Αιγαίου και Μικράς Ασίας. Το Διαχρονικό Αρχαιολογικό Μουσείο χωροθετείται στη θέση Καστράκι, εντός του ομώνυμου αρχαιολογικού χώρου, σε άμεση σύνδεση με το αρχαίο οχυρό του 4ου αιώνα π.Χ., το οποίο λειτούργησε έως τον 2ο αιώνα π.Χ. αποτελώντας μέρος του αμυντικού δικτύου της Μιλήτου, κατά την ελληνιστική περίοδο. Πρωτεργάτης της συστηματικής ανασκαφής στο Καστράκι είναι ο νυν Έφορος Αρχαιοτήτων Λέσβου και Σάμου Δρ. Παύλος Τριανταφυλλίδης.
Το Μουσείο αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα, παρουσιάζοντας τη διαχρονική ιστορία του νησιού, με επίκεντρο τα ευρήματα από το Καστράκι. Στο ισόγειο εκτίθενται αντικείμενα από τις διάφορες φάσεις του οχυρού, καθώς και τεκμήρια κατοίκησης ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. Στον όροφο αναδεικνύονται θεματικές ενότητες για την πολεμική και καθημερινή ζωή, τις παραγωγικές δραστηριότητες (μελισσοκομία, μεταλλουργία, βυρσοδεψία, αγγειοπλαστική), το εμπόριο, τις αρχαίες λατρείες, τη βυζαντινή περίοδο και τη σύγχρονη ζωή στο Αγαθονήσι, με τη χρήση πλούσιου οπτικοακουστικού υλικού.
Η δημιουργία και η ολοκλήρωση του Μουσείου πραγματοποιήθηκε σταδιακά μέσω χρηματοδοτήσεων από το πρόγραμμα INTERREG «Ελλάδα–Κύπρος», το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του Υπουργείου Πολιτισμού και το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Παράλληλα, υλοποιήθηκαν έργα ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου και ολοκλήρωσης των εκθεσιακών υποδομών, με συνολικό προϋπολογισμό που ξεπερνά τα 2,8 εκατ. ευρώ.
Τα εγκαίνια του νέου μουσείου τέλεσε ο Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής, επίτιμος Δημότης Αγαθονησίου, κ.κ. Νικόλαος. Παρόντες στην τελετή των εγκαινίων ήταν ο Περιφερειάρχης Νοτίου Αιγαίου Γιώργος Χατζημάρκος, ο Δήμαρχος Αγαθονησίου Ευάγγελος Κόττορος, οι βουλευτές Δωδεκανήσου Βασίλης Υψηλάντης και Γιάννης Παπάς. Από πλευράς Υπουργείου Πολιτισμού, παρόντες ήταν η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο Προϊστάμενος των Διευθύνσεων Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων και Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων Θεμιστοκλής Βλαχούλης, ο Προϊστάμενος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λέσβου και Σάμου Παύλος Τριανταφυλλίδης, η Προϊσταμένη της Εφορίας Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου Ελένη Φαρμακίδου και υπηρεσιακοί παράγοντες.
Χαιρετισμός του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Αν. Τασούλα στα εγκαίνια του Αρχαιολογικού Μουσείου Αγαθονησίου
Photo credit: Τheodore Manolopoulos / Official Photographer of the Presidency of Hellenic Republic
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας επισκέφθηκε το Αγαθονήσι για να εγκαινιάσει, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, το Αρχαιολογικό Μουσείο Αγαθονησίου, σε τελετή που διοργάνωσαν το Υπουργείο Πολιτισμού και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου.
Ακολουθεί ο χαιρετισμός του κ. Τασούλα:
«Κυρίες και κύριοι,
Σήμερα βρισκόμαστε εδώ και μας περιβάλλει όχι μόνο η ολβιωτέρα των θαλασσών, όπως είπε στην εξαίσια ομιλία της η κυρία Μενδώνη, αλλά και το ανήριθμον γέλασμα αυτής της θαλάσσης, το οποίο γέλασμα του Αιγαίου, σήμερα εδώ, μου φαίνεται ακόμη πιο φωτοβόλο, ακόμη πιο παραστατικό. Γιατί το ανήριθμον γέλασμα του Αιγαίου σήμερα χαίρεται για ένα έργο δημιουργίας, ένα έργο πνοής, το οποίο αναδεικνύει τις ρίζες μας και τη συνέχειά μας. Το Υπουργείο Πολιτισμού σήμερα κάνει έργο το οποίο δεν θυμίζει τον «Αρχαιολόγο» του Ανδρέα Καρκαβίτσα του 1904, ένα έργο με το οποίο ο Καρκαβίτσας, 7 χρόνια μετά τη βαριά ήττα του 1897, θέλησε να καταδικάσει την προγονοπληξία μας.
Δεν είμαστε εδώ ως προγονόπληκτοι. Είμαστε εδώ ως κληροδόχοι μιας μεγάλης πολιτιστικής παραδόσεως και ως συνεχιστές της, μέσα από το αόρατο νήμα της διάρκειας αυτής της παραδόσεως. Μια παράδοση η οποία μας κάνει να αισθανόμαστε πως έχουμε χρέος να την αναδεικνύουμε. Και επίσης έχουμε χρέος να αναδεικνύουμε αυτή τη διάρκεια της ελληνικής παρουσίας στο Αιγαίο και προς τους συμπολίτες μας και προς τους συγχρόνους μας και προς όλους. Και αυτή η διάρκεια της ελληνικής παρουσίας στο Αιγαίο είναι η μεγαλύτερη απάντηση σε οποιαδήποτε πρόκληση ή απειλή που προέρχεται εξ Ανατολών.
Γιατί εμείς που έχουμε αυτή τη διάρκεια και εμείς που έχουμε αυτές τις ρίζες και εμείς που σταθήκαμε πιστοί στην ελληνικότητά μας ανά τους αιώνες, δεν πρόκειται να κουνηθούμε από εδώ. Θα υπερασπίσουμε την κυριαρχία μας και την ακεραιότητά μας και θα διατηρήσουμε και θα επεκτείνουμε στο μέλλον αυτή τη διάρκεια.
Το Υπουργείο Πολιτισμού είναι υπό μία έννοια και Υπουργείο Εθνικής Αμύνης, γιατί ακριβώς ο πολιτισμός και η διάρκεια, όπως προείπα, είναι μια ασπίδα έναντι στην παραπλάνηση, στην παραποίηση και στην άγνοια. Και αυτή η ασπίδα μας κάνει δυνατότερους στο φρόνημα και στην ψυχή. Και οφείλω να πω, ως άλλοτε Υπουργός Πολιτισμού, ότι ένα συνολικό έργο το οποίο σήμερα σε όλη την Ελλάδα επεκτείνεται σε περίπου 1.000 δράσεις και πλησιάζει σε προϋπολογισμό το 1 δισ. 300 εκατομμύρια ευρώ δεν μπορεί να μην έχει αποτύπωμα και εδώ στο Αγαθονήσι, απέναντι από τη Μίλητο και την Πριήνη, απέναντι από την γη της Ιωνίας.
Μικρό, αλλά σημαντικό κομμάτι του μικρασιατικού ελληνικού κόσμου, με φυσικό κέντρο αναφοράς την Μίλητο, την μεγάλη ιωνική μητρόπολη της περιοχής, το Αγαθονήσι αποτέλεσε κατά την αρχαιότητα μέρος του δικτύου μικρών νησιών που οι Μιλήσιοι χρησιμοποιούσαν για το εμπόριο, τη ναυσιπλοΐα, την επικοινωνία αλλά και ως ναυτική βάση.
Από το Αγαθονήσι περνούσαν τα πλοία, φορτωμένα με τα εξαιρετικής ποιότητας κεραμικά της Μιλήτου (φιλοτεχνημένα στον “ρυθμό των Αιγάγρων” και τον “ρυθμό των Φικελλούρων”, με την πλούσια φυτική και γεωμετρική διακόσμηση), τα περίφημα υφαντά της, την πορφυρή βαφή, τα κομψά της έπιπλα, το κρασί και το λάδι της.
Υπήρξε προωθημένο σημείο ελέγχου στο θαλάσσιο πέρασμα προς τη Σάμο και την Ικαρία κατά την αρχαϊκή και την κλασική εποχή· αργότερα, κατά την ελληνιστική περίοδο– όταν πλέον η Μίλητος περιέρχεται στην κυριαρχία των Σελευκιδών και οι θαλάσσιες διαδρομές αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία γίνεται κόμβος ανεφοδιασμού, αλλά και φυσικό αγκυροβόλι για τους ναυτικούς· και, στα χρόνια τα βυζαντινά τόπος καταφυγής εξορίστων, που το αποίκισαν. Παράλληλα, ωστόσο, το Αγαθονήσι αποτέλεσε ένα μελίσσι δημιουργίας και παραγωγικής δραστηριότητας.
Απέναντι από τη Μίλητο, λοιπόν, αλλά σε στενή επικοινωνία με την πόλη, το Αγαθονήσι εμποτίστηκε με το άρωμα του ιωνικού πολιτισμού, του πλέον λεπταίσθητου πολιτισμού της αρχαιότητος. Έφτασαν ως εδώ οι αναζητήσεις των προσωκρατικών για τη δημιουργία του κόσμου και τη λειτουργία της φύσης, ο απόηχος του εκπληκτικού άλματος της ανθρώπινης σκέψης από τον Μύθο στον Λόγο.
Γιορτάστηκαν χθες – και στην Ελλάδα από την Αμερικανική Πρεσβεία – τα 250 χρόνια από την Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Ένας από τους Πατέρες της Αμερικανικής Δημοκρατίας, ένας από τους συντάκτες της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, που ήταν και ο δεύτερος Πρόεδρος των ΗΠΑ, ο Τζον Άνταμς, ήξερε αρχαία ελληνικά. Κάθε μέρα μετέφραζε ένα κομμάτι του Ομήρου για να διατηρεί την πνευματική του εγρήγορση. Και αυτός ο Αμερικανός πολιτικός και διανοούμενος είχε και μια άλλη συνήθεια. Ήταν συλλέκτης κειμένων της Ιωνικής Δωδεκαπόλεως, της Ιωνικής Συνομοσπονδίας, στην οποία το Αγαθονήσι, ως αγκυροβόλι της Μιλήτου, ήταν ουσιαστικά μέλος της.
Σήμερα είδα στην εφημερίδα “Καθημερινή” ένα από αυτά τα κείμενα στα Αρχαία Ελληνικά του Πατέρα της Αμερικανικής Δημοκρατίας, ο οποίος ομιλεί για την Ιωνική Συνομοσπονδία. Είναι εντυπωσιακό, μέχρι πού φτάνει η πολιτιστική επιρροή αυτής της περιοχής, τι ακουμπά, πώς εξελίσσεται και πώς επηρεάζει το πνεύμα ενός ανθρώπου, ο οποίος δημιούργησε τις ΗΠΑ.
Στις απέναντι ακτές στοχάστηκαν ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος, ο Αναξιμένης, πασχίζοντας να βρουν μια ορθολογική εξήγηση για το θαύμα του κόσμου, αλλά και ο θεμελιωτής των μαθηματικών, Πυθαγόρας ο Σάμιος.
Στην Ιωνία της αίσθησης, της σκέψης και των νοημάτων αναπτύχθηκε η εύηχη ιωνική διάλεκτος, η βάση για τα ομηρικά έπη, και εδώ γεννήθηκε η ιστοριογραφία, με πατέρα τον Ηρόδοτο:
“Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε – είναι οι λέξεις που έρχονται από τα έγκατα της ιστορίας μας και μας εξιστορούν τη ζωή μας και την κληροδοσία μας – ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μὲν Ἕλλησι, τὰ δὲ βαρβάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλέα γένηται”, όπως διαβάζουμε στο Πρώτο Βιβλίο (Κλειώ) των Ιστοριών του.
Και υπάρχει και άλλη μία φράση σχετική με το «ἀκλέα γένηται», το οποίο σημαίνει να μην τα δοξάσουμε, να μην τα τιμήσουμε. Πρόκειται για το «σιγαθέν καλόν έργον θνήσκει», δηλαδή, «ένα καλό έργο εάν το περιβάλλεις με τη σιωπή είναι σαν να πεθαίνει». Και σήμερα ακριβώς αποτρέπουμε ένα καλό έργο του Υπουργείου Πολιτισμού και της τοπικής κοινωνίας να είναι «σιγαθέν». Το “ζωντανεύουμε”, το αναδεικνύουμε προς εσάς και παραδίδεται και προς την Ιστορία.
“Η γη της Ιωνίας”, γράφει ο Οδυσσέας Ελύτης στα “Ανοιχτά χαρτιά”, “στάθηκε πάντοτε το πεδίο μιας αφομοιωτικής ενέργειας θαυμαστής, το εργαστήριο πυρήνων τέχνης που αποτελέσανε πάντοτε μερικά από τα πιο μεγάλα μυστικά της επιτυχίας του Ελληνισμού”. Εδώ, με δυο λόγια, μπήκαν τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού, στην αρχιτεκτονική, την τέχνη, τη λογοτεχνία. Εδώ, ακόμα και οι πιο μικρές κοινότητες παρήγαγαν πολιτισμό.
Η ανασκαφική δραστηριότητα στο Καστράκι, στο βόρειο τμήμα του νησιού, στον λόφο που δεσπόζει στον κόλπο του Μαΐστρου, πιστοποιεί την ύπαρξη μιας δυναμικής κοινότητας, στον πόλεμο και στην ειρήνη, μιας κοινότητας που άφησε δείγματα μεταλλουργικής, βυρσοδεψικής, μελισσοκομικής και αγγειοπλαστικής δραστηριότητας.
Το Διαχρονικό-Θεματικό Αρχαιολογικό μουσείο Αγαθονησίου, με το αρχαίο λιμάνι και τις οχυρώσεις του, τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις του για τον ελλιμενισμό πολεμικών πλοίων, το ιερό του Διδυμαίου Απόλλωνος, τη μελισσοκομική μονάδα και το εργαστήριο πορφύρας – όλα αυτά τα πολύτιμα ευρήματα που ήρθαν στο φως χάρη στις άοκνες προσπάθειες του αρχαιολόγου Παύλου Τριανταφυλλίδη της ΚΒ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ρόδου αλλά και χάρη στο ενδιαφέρον της δημοτικής αρχής – μας εισάγει στον γοητευτικό, αινιγματικό κόσμο ενός πολιτισμού που η ζωντανή του ενέργεια εξακολουθεί να διαπερνά τον σύγχρονο κόσμο.
Εδώ βρίσκει την απόλυτη εφαρμογή του το απόφθεγμα του Θαλή του Μιλήσιου, όπως παραδίδεται από τον Διογένη Λαέρτιο στο έργο του Βίοι φιλοσόφων: “Σοφώτατον χρόνος ανευρίσκει γαρ πάντα”. Ο χρόνος, δηλαδή, είναι σοφότατος και τελικά όλα θα βρεθούν. Και η ανασκαφή, πράξη υπομονής, σεβασμού, ακρόασης των ψιθύρων του χρόνου, αποκωδικοποιεί τη σοφία του και μας παραδίδει σήμερα γνώση και συγκίνηση, μέσα σ’ αυτό το εξαιρετικό Μουσείο.
Δεν πρόκειται όμως μόνο για γνώση και συγκίνηση, αλλά και για πρόκριμα του μέλλοντος. Ένας τέτοιος πολιτισμός δείχνει τη δυναμική του τόπου αυτού και στα χρόνια, τις δεκαετίες και – γιατί όχι; – τους αιώνες που έρχονται. Ο ελληνικός πολιτισμός της θάλασσας και της γης, του Αιγαίου και της Νοτιοανατολικής Μεσογείου , αν έχει αυτό το παρελθόν, ένα παρελθόν με τέτοια δυναμική, τότε έχει ένα εξίσου ζηλευτό μέλλον. Δεν μένει σε μας παρά να πιστέψουμε σε αυτό το μέλλον και να συμβάλουμε στην δημιουργία του, παίρνοντας αυτό το αόρατο νήμα που μας ενώνει με τις πήλινες κυψέλες του Καστρακίου.
Συγχαίρω από καρδιάς την κυρία Λίνα Μενδώνη και ασφαλώς όλους και όλες όσους εργάστηκαν για τη δημιουργία του, όσους ανέσυραν από τη λήθη ή την προφύλαξη των αιώνων τα μνημονικά ίχνη ενός τόπου μικρού, αλλά ορθάνοιχτου στον μεγάλο κόσμο. Σας καλώ εγκαινιάζοντας αυτό το Μουσείο να χαρούμε με ένα μεγάλο χαμόγελο που αξίζει στο έργο που μας παραδίδετε και ταιριάζει με το “ανήριθμον γέλασμα” του Αιγαίου που μας παρακολουθεί.
Σας ευχαριστώ».
Στη συνέχεια, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ξεναγήθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο και στον αρχαιολογικό χώρο Καστράκι.
