Αθήνα, 25 Ιανουαρίου 2024
Τα 161 κυκλαδικά ειδώλια, της συλλογής Στερν τα οποία δάνεισε το ελληνικό κράτος στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, δέχονταν χθες τον θαυμασμό όσων παραβρέθηκαν στα εγκαίνια της έκθεσης του συνόλου της συλλογής στην πρώτη δημόσια παρουσίας της. Η έκθεση των 161 τεχνουργημάτων του Κυκλαδικού Πολιτισμού εκτίθενται στη μεγάλη αίθουσα του Μουσείου με την επιγραφή: Ελληνική Δημοκρατία- Υπουργείο Πολιτισμού. Δάνειο Κυκλαδικής Τέχνης στο ΜΕΤ».
Πρόκαιται για το σύνολο των έργων του Κυκλαδικού Πολιτισμού (ειδώλια, καντήλες κλπ) κυκλαδικών ειδωλίων, τα οποία είχαν παρανόμως εξαχθεί και επιστρέφουν στην χώρα που τα δημιούργησε, με μία παραδειγματική Συμφωνία, η οποία κυρώθηκε με τον νόμο 4968/2022, καθιστώντας το ελληνικό κράτος αποκλειστικό ιδιοκτήτη τους. Η πρώτη έκθεση σε διεθνές επίπεδο 15 εμβληματικών ειδωλίων της Συλλογής έγινε, όπως προέβλεπε η συμφωνία, στο Κυκλαδικό Μουσείο στην Αθήνα, τον Νοέμβριο 2022 , για ένα έτος, με τίτλο «Γυρισμός. Κυκλαδικοί Θησαυροί στο ταξίδι της επιστροφής».
Η έκθεση του συνόλου των 161 αρχαιοτήτων, που αποτελούσαν τη συλλογής Στερν, παρουσιάζεται εμβληματικά στην πρώτη μεγάλη αίθουσα του Μητροπολιτικού Μουσείου, ως εισαγωγή στην πτέρυγα του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Για πρώτη φορά μία έκθεση τεχνουργημάτων άλλης χώρας παρουσιάζεται μαζί με τη μόνιμη συλλογή του Μητροπολιτικού Μουσείου.
Τα εγκαίνια της έκθεσης τελέστηκαν στο Great Hall του ΜΕΤ, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, της πρέσβεωςτης Ελλάδας στην Ουάσιγκτον Κατερίνας Νασίκα, εκπροσώπων της Ελληνικής Ομογένειας, καθώς και προσωπικοτήτων από τον πνευματικό, καλλιτεχνικό και ακαδημαϊκό κόσμο της Νέας Υόρκης. Χαιρετισμό απηύθυνε μέσω βιντεοσκοπημένου μηνύματος ο Πρωθυπουργός Κυριάκος `Μητσοτάκης, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, o Διευθύνων Σύμβουλος του Μητροπολιτικού Μουσείου Max Hollein, ο Διευθυντής της Συλλογής Ελληνορωμαϊκών Αρχαιοτήτων Sean Hemingway και ο συλλέκτης Leonard Stern.
Η Λίνα Μενδώνη στην ομιλία της σημείωσε ότι «Ο επαναπατρισμός αρχαιοτήτων που ανήκουν στην Ελλάδα αλλά βρίσκονται σήμερα στο εξωτερικό, αποτελεί ζήτημα εθνικής σημασίας και υψηλής πολιτικής προτεραιότητας για το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η διεθνής συνεργασία και οι συνέργειες μέσω διμερών και πολυμερών συμφωνιών για τον σκοπό αυτόν υποστηρίζονται και επιδιώκονται πάντα. Ωστόσο κάθε περίπτωση επαναπατρισμού είναι μοναδική. Στην περίπτωση της συλλογής Leonard Stern, της σημαντικότερης ιδιωτικής συλλογής κυκλαδικών αρχαιοτήτων διεθνώς, η συνήθης τακτική του Υπουργείου για εξωδικαστική διευθέτηση της διεκδίκησης υπαγορεύτηκε στην πραγματικότητα από την παντελή έλλειψη υποστηρικτικών στοιχείων. Όπως εξακριβώθηκε από τις αρμόδιες Υπηρεσίες του Υπουργείου, καμία από τις 161 αρχαιότητες δεν έχει ποτέ καταγραφεί ως κλεμμένη και επίσης δεν υπάρχει κανένα στοιχείο ή οποιαδήποτε ενδεικτική πληροφορία για το πότε και πώς ανακαλύφθηκαν και εξήχθησαν από την ελληνική επικράτεια ή για τη διαδρομή και την τύχη τους μέχρι να φτάσουν στη Νέα Υόρκη»
Η Υπουργός Πολιτισμού επεσήμανε ότι: «Στις πολιτικές μας προτεραιότητες είναι η παρουσία ελληνικών αρχαιοτήτων και έργων τέχνης στα μουσεία όλου του κόσμου με βάση τις ηθικές αρχές της απόκτησής τους. Διεκδικούμε τον επαναπατρισμό όλων των έργων που έχουν παρανόμως εξαχθεί από την πατρίδα μας και έχουν παρανόμως διακινηθεί, βάσει των διεθνών συμβάσεων. Η Ελλάδα διεκδικεί την επιστροφή και την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Αθήνα. Το ελληνικό αίτημα υποστηρίζεται από αδιαμφισβήτητα ιστορικά, επιστημονικά, νομικά και ηθικά επιχειρήματα. Επιπροσθέτως, υπάρχει μια ευρύτερη και οικουμενική διάσταση. Σε αντίθεση με άλλα κλεμμένα έργα τέχνης και μνημεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς που υφίστανται αυτόνομα, ιστάμενα αυτοτελώς και ανεξάρτητα από το άμεσο περιβάλλον τους, τα Γλυπτά του Παρθενώνα είναι οργανικά και αναπόσπαστα μέρη ενός στιβαρού αρχιτεκτονήματος, μιας συμπαγούς καλλιτεχνικής δημιουργίας, μαζί με την οποία αποτελούν ενιαίο και αδιάσπαστο φυσικό, αισθητικό και εννοιολογικό σύνολο».
Από σήμερα το επιστημονικό και το ευρύ κοινό έχει την δυνατότητα να μελετήσει και απολαύσει τα σπουδαία τέχνεργα που δημιουργήθηκαν στις Κυκλάδες και χρονολογούνται στην πρωτοκυκλαδική περίοδο, στην 3η χιλιετία π.Χ.
Στα εκθέματα περιλαμβάνονται ορισμένες πρώιμες μορφές της Νεολιθικής περιόδου, καθώς και οι μείζονες τύποι κυκλαδικών ειδωλίων (βιολόσχημα, Πλαστηρά, υβριδικά, Λούρου, προκανονικά και κανονικά με παραλλαγές όπως τυπου Καψάλων, Πρώιμα και όψιμα Σπεδού, Δωκαθισμάτων και Κουμάσας), μεγάλου μεγέθους μαρμάρινα ειδώλια αλλά και σπάνιοι τύποι, όπως διπλά ειδώλια του τύπου πρώιμου Σπεδού, καθώς και μεταλλικά αντικείμενα, όπως μία μεγάλη μπρούτζινη αξίνη και ένα ζεύγος βραχιολιών. Τα ειδώλια κυμαίνονται από μικρογραφικά έως το μεγάλο άγαλμα γυναίκας, ένα από τα ελάχιστα έργα κυκλαδικής μνημειακής γλυπτικής που συγκρίνεται με τα αντίστοιχα που βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Μεταξύ άλλων εκτίθενται και μερικά πήλινα αγγεία όπως ένα τηγανόσχημο σκεύος, και πολλά ακέραια μαρμάρινα αγγεία, όπως φιάλες, λεκάνες, κύπελλα, παλέττες και οι χαρακτηριστικές «καντήλες» αλλά και μία μοναδική πυξίδα από χλωριτικό σχιστόλιθο, της ιδίας περιόδου.
Πέραν, της Συμφωνίας, στο πλαίσιο του Μνημονίου Συνεργασίας του Υπουργείου Πολιτισμού, του Μητροπολιτικού Μουσείου και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, περιλαμβάνονται σημαντικές ερευνητικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες, καθώς και δράσεις για την μελέτη και προβολή του εμβληματικού πρωτοκυκλαδικού πολιτισμού, όπως υποτροφίες σε Ελληνες επιστήμονες –η πρώτη προβλέπεται να προκηρυχθεί τον Σεπτέμβριο 2024- διοργάνωση διεθνούς αρχαιολογικού Συμποσίου, για να εξεταστούν και θέματα προέλευσης και αυθεντικότητας των κυκλαδικών ειδωλίων που δεν προέρχονται από ανασκαφικές έρευνες.
Τα ανωτέρω συμπληρώνουν το ευρύτερο και ολοκληρωμένο σχέδιο του Υπουργείου Πολιτισμού για την έρευνα και ανάδειξη των κυκλαδικών αρχαιοτήτων, το οποίο περιλαμβάνει την ίδρυση και λειτουργία του Μουσείου Κυκλαδικού Πολιτισμού στην Νάξο, έργο το οποίο είναι σε εξέλιξη από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, με πόρους από το ΕΣΠΑ και ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2026, καθώς και την ίδρυση και λειτουργία του Κέντρου Μελέτης του Κυκλαδικού Πολιτισμού ως παραρτήματος του εν λόγω Μουσείου.
Στόχος της ίδρυσης και λειτουργίας του εργαστηρίου μελέτης και συντήρησης του Κέντρου Μελέτης είναι η ουσιαστική και εμπεριστατωμένη τεκμηρίωση των φυσικοχημικών ιδιοτήτων των αρχαίων υλικών, με ταχεία και άμεση λήψη αξιόπιστων και βαθμονομημένων αναλύσεων και αποτελεσμάτων. Τα δεδομένα των ερευνών θα συμβάλλουν στην επαρκή και ασφαλή υλοποίηση των επεμβάσεων συντήρησης επί των αρχαιοτήτων, ενώ ταυτόχρονα θα έχουν καθοριστική συμβολή στην επίλυση ζητημάτων σχετικών με την αυθεντικότητα και την προέλευση των αντικειμένων του Κυκλαδικού Πολιτισμού, που απασχολεί την διεθνή επιστημονική κοινότητα και τα μουσεία σε όλο τον κόσμο.
credit: Courtesy of The Metropolitan Museum of Art
Ομιλία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη στο Metropolitan Museum of Art
Ο επαναπατρισμός αρχαιοτήτων που ανήκουν στην Ελλάδα αλλά βρίσκονται σήμερα στο εξωτερικό αποτελεί ζήτημα εθνικής σημασίας και υψηλής πολιτικής προτεραιότητας για το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η διεθνής συνεργασία και οι συνέργειες μέσω διμερών και πολυμερών συμφωνιών για τον σκοπό αυτόν πάντα υποστηρίζονται και επιδιώκονται, ωστόσο κάθε περίπτωση επαναπατρισμού είναι μοναδική.
Στην περίπτωση της συλλογής Leonard Stern, της σημαντικότερης ιδιωτικής συλλογής κυκλαδικών αρχαιοτήτων διεθνώς, η συνήθης τακτική του Υπουργείου για εξωδικαστική διευθέτηση της διεκδίκησης υπαγορεύτηκε στην πραγματικότητα από την παντελή έλλειψη υποστηρικτικών στοιχείων. Όπως εξακριβώθηκε από τις αρμόδιες Υπηρεσίες του Υπουργείου, καμία από τις 161 αρχαιότητες δεν έχει καταγραφεί ποτέ ως κλεμμένη και επίσης δεν υπάρχει κανένα στοιχείο ή οποιαδήποτε ενδεικτική πληροφορία για το πότε και πώς ανακαλύφθηκαν και εξήχθησαν από την ελληνική επικράτεια ή για τη διαδρομή και την τύχη τους μέχρι να φτάσουν στη Νέα Υόρκη.
Η ιστορική και πρωτοποριακή Συμφωνία μεταξύ του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα, η οποία κυρώθηκε από το Ελληνικό Κοινοβούλιο τον Σεπτέμβριο του 2022, συνιστά ένα υποδειγματικό αποτέλεσμα συνεργασίας.
Η Συμφωνία αυτή αναγνώρισε επίσημα ότι και οι 161 αρχαιότητες του κυκλαδικού πολιτισμού που απαρτίζουν τη συλλογή Leonard N. Stern αποτελούσαν ανέκαθεν νόμιμη ιδιοκτησία της Ελλάδας, στην οποία θα επιστρέψουν σταδιακά σε διάστημα εικοσιπέντε ετών.
Η παρουσίαση δεκαπέντε εξ αυτών των αρχαιοτήτων — για πρώτη φορά σε διεθνές κοινό — στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα στο πλαίσιο της έκθεσης «Γυρισμός. Κυκλαδικοί Θησαυροί στο Ταξίδι της Επιστροφής» πριν από μερικούς μήνες, εκπλήρωσε τον πρώτο όρο της Συμφωνίας.
Σήμερα χαιρετίζουμε την έκθεση και των 161 αρχαιοτήτων στο Μητροπολιτικό Μουσείο, ως δάνειο της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η έκθεση αυτή θα προβάλλει τις Κυκλάδες, το Αιγαίο και την Ελλάδα στις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι την οριστική επιστροφή των αντικειμένων στον τόπο προέλευσής τους και στο φυσικό τους περιβάλλον.
Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον Leonard Stern για την απόφασή του να αποχωριστεί τη συλλογή του. Δεν ήταν εύκολη απόφαση για έναν συλλέκτη που αγαπάει με πάθος τα αντικείμενα της συλλογής του. Υποθέτω ότι σήμερα ο Leonard είναι εξαιρετικά ευτυχής που μοιράζεται τη θέα αυτών των αντικειμένων με τους χιλιάδες επισκέπτες του Μητροπολιτικού Μουσείου, με την έγκριση της Ελληνικής Δημοκρατίας, της χώρας που τα δημιούργησε και στην οποία ανήκαν πάντα.
Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω τον Max Hollein, τη Marina Kellen French Διευθύντρια και Διευθύνουσα Σύμβουλο του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης, και τους συναδέλφους τους -ιδιαίτερα τον Δρα Seán Hemingway- για την εποικοδομητική συνεργασία.
Η Πρόεδρος και Διευθύνουσα Σύμβουλος του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Σάντρα Μαρινοπούλου και η ομάδα της συνέβαλαν επίσης στην επιτυχή έκβαση τόσο της Συμφωνίας, όσο και της έκθεσης «Γυρισμός».
Επιπλέον, οφείλω να ευχαριστήσω την Προϊσταμένη της Διεύθυνσης Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του Υπουργείου Πολιτισμού Βασιλική Παπαγεωργίου και τον Προϊστάμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων Δημήτρη Αθανασούλη για την ουσιαστική συμβολή τους.
Τέλος, θα ήθελα να εκφράσω τις ιδιαίτερες ευχαριστίες μου στη Ντέττυ Γκαράνη, μέλος του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, η οποία εργάστηκε ακούραστα καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου.
Στις πολιτικές μας προτεραιότητες είναι η παρουσία ελληνικών αρχαιοτήτων και έργων τέχνης στα μουσεία όλου του κόσμου με βάση τις ηθικές αρχές της απόκτησής τους. Διεκδικούμε τον επαναπατρισμό όλων των έργων που έχουν παρανόμως εξαχθεί από την πατρίδα μας και έχουν παρανόμως διακινηθεί με βάση τις διεθνείς συμβάσεις.
Η Ελλάδα διεκδικεί την επιστροφή και την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Αθήνα. Το ελληνικό αίτημα υποστηρίζεται από αδιαμφισβήτητα ιστορικά, επιστημονικά, νομικά και ηθικά επιχειρήματα. Επιπροσθέτως, υπάρχει μια ευρύτερη και οικουμενική διάσταση. Σε αντίθεση με άλλα κλεμμένα έργα τέχνης και μνημεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς που υφίστανται αυτόνομα, ιστάμενα αυτοτελώς και ανεξάρτητα από το άμεσο περιβάλλον τους, τα Γλυπτά του Παρθενώνα είναι οργανικά και αναπόσπαστα μέρη ενός στιβαρού αρχιτεκτονήματος, μιας συμπαγούς καλλιτεχνικής δημιουργίας, μαζί με την οποία αποτελούν ενιαίο και αδιάσπαστο φυσικό, αισθητικό και εννοιολογικό σύνολο.
Η Συμφωνία μεταξύ του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, του Μητροπολιτικού Μουσείου Νέας Υόρκης και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα στέλνει ένα ισχυρό συμβολικό μήνυμα ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα με εξωστρεφή και δυναμική μουσειακή πολιτική που αναδεικνύει και προβάλλει την πολιτιστική της κληρονομιά σε ένα διαρκώς διευρυνόμενο διεθνές κοινό.
