Η υγεία του κόσμου ως το 2050: πρόοδος, προκλήσεις και ανατροπές
Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσίευση (τον Αύγουστο του 2025) στο Lancet από τους Chang και συνεργάτες, από το 1970 μέχρι σήμερα, η εικόνα της παγκόσμιας υγείας έχει αλλάξει ριζικά. Μέσα σε μόλις πέντε δεκαετίες, η ζωή των ανθρώπων έγινε μακρύτερη και, σε πολλές περιπτώσεις, καλύτερη. Το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε θεαματικά: από τα 56 χρόνια το 1970 έφτασε στα 73 το 2019. Η παιδική θνησιμότητα υποχώρησε σε πρωτόγνωρα επίπεδα, χάρη στις εμβολιαστικές εκστρατείες, τις θεραπείες για μολυσματικές ασθένειες και τη βελτίωση της διατροφής. Η πρόοδος της ιατρικής και των δημόσιων πολιτικών υγείας άλλαξε δραματικά το τοπίο. Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου συνοψίζουν τα κυριότερα σημεία της δημοσίευσης.
Ωστόσο, πίσω από αυτά τα ενθαρρυντικά στοιχεία, διαγράφεται μια νέα και αναπόφευκτη πρόκληση: η γήρανση του πληθυσμού. Το 1970, η μέση ηλικία στον κόσμο ήταν 20 έτη· το 2019 είχε φτάσει τα 29 και μέχρι το 2050 αναμένεται να ανέβει στα 36. Ταυτόχρονα, η μέση ηλικία θανάτου αυξήθηκε από τα 69 στα 76 χρόνια και προβλέπεται να αγγίξει τα 82 μέχρι τα μέσα του αιώνα. Αυτό σημαίνει ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι θα ζουν περισσότερα χρόνια, αλλά και ότι οι κοινωνίες θα κληθούν να διαχειριστούν το βάρος των χρόνιων παθήσεων, από τις καρδιοπάθειες μέχρι τον διαβήτη και από τους καρκίνους μέχρι την άνοια.
Μια από τις πιο εντυπωσιακές διαπιστώσεις των επιστημονικών αναλύσεων είναι ότι ο παγκόσμιος δείκτης αδρών θανάτων (δηλαδή ο συνολικός αριθμός θανάτων ανά χίλια άτομα) έφτασε στο χαμηλότερο σημείο του στην ιστορία το 2019. Από εκεί και μετά, όμως, τα δεδομένα αλλάζουν: η γήρανση του πληθυσμού οδηγεί σε σταδιακή αύξηση αυτού του δείκτη. Με άλλα λόγια, δεν είναι ότι ξαφνικά οι άνθρωποι πεθαίνουν νωρίτερα· απλώς η αύξηση των ηλικιωμένων στον συνολικό πληθυσμό θα αυξήσει τους απόλυτους αριθμούς θανάτων.
Η εικόνα δεν είναι ίδια σε όλες τις περιοχές του πλανήτη. Σε χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία οι βελτιώσεις συνεχίστηκαν με γοργούς ρυθμούς τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Στην Υποσαχάρια Αφρική, τα κέρδη της δημόσιας υγείας υπήρξαν επίσης εμφανή, ιδιαίτερα στη μείωση της παιδικής θνησιμότητας και στη μάχη κατά του HIV/AIDS. Αντίθετα, στις Ηνωμένες Πολιτείες καταγράφηκε μια ανησυχητική τάση: οι θάνατοι σε μεσήλικες (15–49 και 50–69 ετών) όχι μόνο δεν μειώθηκαν, αλλά αυξήθηκαν. Παράγοντες όπως οι υπερδοσολογίες οπιοειδών, οι αυτοκτονίες και οι χρόνιες ασθένειες που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής (παχυσαρκία) φαίνεται να ανατρέπουν την εικόνα της προόδου.
Ένα άλλο στοιχείο που ξεχωρίζει είναι η μεταβολή στις αιτίες θανάτου. Οι λεγόμενες «παραδοσιακές» ασθένειες –λοιμώξεις, παιδικά νοσήματα, επιπλοκές εγκυμοσύνης– έχουν υποχωρήσει εντυπωσιακά. Ο θάνατος από ιλαρά, φυματίωση ή επιπλοκές της γέννας είναι πολύ σπανιότερος απ’ ό,τι στο παρελθόν. Στη θέση τους, όμως, κυριαρχούν πλέον τα μη μεταδοτικά νοσήματα, όπως τα καρδιαγγειακά, τα εγκεφαλικά επεισόδια, οι κακοήθειες που σχετίζονται με το κάπνισμα και, πάνω απ’ όλα, ο σακχαρώδης διαβήτης. Ενώ σχεδόν όλες οι άλλες αιτίες θανάτου ακολουθούν πτωτική πορεία, ο διαβήτης αυξάνει σταθερά σε όλες τις περιοχές, με ιδιαίτερη ένταση στην Ινδία και την κεντρική και ανατολική Ευρώπη.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις κοινωνίες μας; Πρώτον, ότι υπάρχει λόγος αισιοδοξίας: οι τεράστιες μειώσεις στη θνησιμότητα δείχνουν πως οι επενδύσεις στην υγεία αποδίδουν. Δεύτερον, ότι η δημογραφική αλλαγή είναι αναπόφευκτη και θα φέρει μεγάλες πιέσεις. Μέχρι το 2050, σχεδόν το 70% των θανάτων θα αφορά ανθρώπους άνω των 70 ετών. Αυτό μεταφράζεται σε αυξημένο κόστος για τα συστήματα υγείας, αλλά και σε μεγαλύτερη ανάγκη για φροντίδα μακράς διάρκειας. Τρίτον, ότι απαιτείται στόχευση: οι κυβερνήσεις και τα συστήματα υγείας πρέπει να εστιάσουν σε συγκεκριμένες παθήσεις που ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος της ανισότητας στη ζωή και στην υγεία. Η καταπολέμηση των καρδιοπαθειών, του καρκίνου και κυρίως του σακχαρώδη διαβήτη είναι ίσως το πιο κρίσιμο στοίχημα των επόμενων δεκαετιών.
Μέσα σε όλα αυτά, οι κοινωνίες θα πρέπει να βρουν τρόπους να ισορροπήσουν. Η μείωση των γεννήσεων σημαίνει ότι οι νεότερες γενιές θα είναι λιγότερες, άρα και οι εργαζόμενοι που θα συνεισφέρουν στα δημόσια ταμεία. Την ίδια στιγμή, ο αριθμός των ηλικιωμένων που θα χρειάζονται συντάξεις και υπηρεσίες υγείας θα αυξάνεται. Το δημογραφικό αυτό «ψαλίδι» μπορεί να απειλήσει την κοινωνική συνοχή αν δεν ληφθούν μέτρα έγκαιρα. Συνοψίζοντας, σύμφωνα με αυτό το πολύ πρόσφατο άρθρο στο Lancet, το ταξίδι της παγκόσμιας υγείας από το 1970 έως το 2050 είναι μια ιστορία εντυπωσιακής προόδου αλλά και δύσκολων διλημμάτων. Η ιστορία της υγείας ως το 2050 δεν θα γραφτεί μόνο από τα νοσοκομεία και τα εμβόλια, αλλά και από τις πολιτικές αποφάσεις, τις κοινωνικές αλλαγές και τις προσωπικές μας επιλογές.
Παχυσαρκία και πολλαπλούν μυέλωμα
Τα τελευταία χρόνια η παχυσαρκία έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο σημαντικούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία, καθώς δεν συνδέεται μόνο με καρδιαγγειακά νοσήματα ή σακχαρώδη διαβήτη, αλλά και με διάφορες μορφές καρκίνου. Ανάμεσά τους βρίσκεται και το πολλαπλούν μυέλωμα, ένας καρκίνος του αίματος που επηρεάζει τα πλασματοκύτταρα του μυελού των οστών. Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, η Βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου και o Αιματολόγος Κωνσταντίνος Γιάννακας (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) αναφέρουν ότι μια πρόσφατη διεθνής μελέτη, βασισμένη στα στοιχεία της έρευνας Global Burden of Disease 2021, φέρνει στο φως τον τρόπο με τον οποίο ο υψηλός δείκτης μάζας σώματος (τρόπος μέτρησης παχυσαρκίας) συμβάλλει στην εμφάνιση και την εξέλιξη αυτής της σπάνιας αλλά ιδιαίτερα σοβαρής ασθένειας.
Το πολλαπλούν μυέλωμα χαρακτηρίζεται από την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη πλασματοκυττάρων, τα οποία υπό φυσιολογικές συνθήκες παράγουν αντισώματα και ενισχύουν την άμυνα του οργανισμού. Όταν αυτά τα κύτταρα μετατραπούν σε καρκινικά, μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες στα οστά, να αποδυναμώσουν το ανοσοποιητικό σύστημα και να επιβαρύνουν τη νεφρική λειτουργία. Παρά την πρόοδο στη θεραπευτική αντιμετώπιση, η νόσος παραμένει δύσκολη και με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας. Οι επιστημονικές ενδείξεις των τελευταίων δεκαετιών συσχέτιζαν την παχυσαρκία με το πολλαπλούν μυέλωμα, καθώς η περίσσεια σωματικού λίπους οδηγεί σε χρόνια φλεγμονή, ορμονικές διαταραχές και μειωμένη λειτουργία του ανοσοποιητικού, όλα στοιχεία που ευνοούν την ανάπτυξη καρκινικών κυττάρων. Μέχρι σήμερα δεν υπήρχε σαφής εικόνα για το μέγεθος του προβλήματος σε παγκόσμιο επίπεδο.
Αυτή η νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε τον Αύγουστο του 2025 στο BMC Public Health από τους Yue Xie και συνεργάτες, έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, αναλύοντας δεδομένα από 204 χώρες για την περίοδο 1990–2021 και κάνοντας προβολές έως το 2040. Μέσα σε τρεις δεκαετίες, οι θάνατοι από πολλαπλούν μυέλωμα που σχετίζονται με υψηλό δείκτη μάζας σώματος τριπλασιάστηκαν, από περίπου τρεις χιλιάδες το 1990 σε περισσότερους από εννιά χιλιάδες το 2021. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αύξηση της απώλειας ετών ζωής λόγω αναπηρίας ή πρόωρου θανάτου, που από εβδομήντα δύο χιλιάδες έφτασαν σε πάνω από διακόσιες χιλιάδες την ίδια περίοδο. Αν και τα ποσοστά εμφανίζονται σχετικά χαμηλά όταν υπολογίζονται ανά εκατό χιλιάδες πληθυσμού, η σταθερή άνοδος καταδεικνύει μια ανησυχητική τάση που δύσκολα μπορεί να ανακοπεί χωρίς συντονισμένες παρεμβάσεις.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνδρες κινδυνεύουν περισσότερο από τις γυναίκες, ενώ οι μεγαλύτερες ηλικίες πλήττονται δυσανάλογα, με κορύφωση μετά τα ενενήντα έτη. Οι ανεπτυγμένες χώρες της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής καταγράφουν το υψηλότερο φορτίο νόσου, γεγονός που συνδέεται τόσο με τα υψηλά ποσοστά παχυσαρκίας όσο και με το αυξημένο προσδόκιμο ζωής. Ωστόσο, η πιο ραγδαία αύξηση παρατηρείται σε χώρες μεσαίου και χαμηλού εισοδήματος, όπως στην Ανατολική και Νότια Ασία, όπου οι αλλαγές στον τρόπο ζωής και στη διατροφή οδηγούν σε γρήγορη εξάπλωση της παχυσαρκίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα βρίσκονται στην κορυφή της λίστας σε απόλυτο αριθμό θανάτων, συγκεντρώνοντας από κοινού σχεδόν το ένα τρίτο του παγκόσμιου φορτίου.
Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί απλώς στατιστική αποτύπωση, αλλά αναδεικνύει την παχυσαρκία ως έναν παράγοντα που τροφοδοτεί σοβαρές μορφές καρκίνου. Το πολλαπλούν μυέλωμα, αν και δεν είναι από τους πιο συχνούς καρκίνους, γίνεται ολοένα και πιο συχνό όσο αυξάνονται τα ποσοστά υπέρβαρου και παχυσαρκίας.
Η έρευνα τονίζει ότι η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους αποτελεί βασικό «όπλο» και κατά του πολλαπλού μυελώματος. Η ισορροπημένη διατροφή, η τακτική σωματική άσκηση και η αποφυγή καθιστικού τρόπου ζωής μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο. Η ενημέρωση του κοινού για τις συνέπειες της παχυσαρκίας, η ενίσχυση πολιτικών που διευκολύνουν την πρόσβαση σε υγιεινά τρόφιμα και η στήριξη των κοινωνικά ευάλωτων ομάδων είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για να ανακοπεί η ανησυχητική αυτή τάση. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στους ηλικιωμένους και στους άνδρες, που αποτελούν τις ομάδες υψηλότερου κινδύνου.
Η μελέτη για το παγκόσμιο φορτίο του πολλαπλού μυελώματος που αποδίδεται στον υψηλό δείκτη μάζας σώματος λειτουργεί ως προειδοποίηση για το πού μπορεί να οδηγήσει η παγκόσμια «επιδημία» παχυσαρκίας. Η υγεία μας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη γενετική ή την τύχη, αλλά και από τις συλλογικές και ατομικές επιλογές μας. Επενδύοντας στην πρόληψη, μπορούμε να μειώσουμε τον κίνδυνο όχι μόνο για τις πιο γνωστές παθήσεις, όπως η καρδιοπάθεια ή ο διαβήτης, αλλά και για καρκίνους που μέχρι πρόσφατα δεν συνδέονταν ευρέως με τον τρόπο ζωής. Η μάχη κατά της παχυσαρκίας είναι ταυτόχρονα μάχη για καλύτερη ποιότητα ζωής, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής και δικαιότερη πρόσβαση σε υγειονομική φροντίδα για όλους.
[Xie Y, Li J, Yu J, Zhang J, Guo J. Global burden and trends of multiple myeloma attributable to high body mass index: a comprehensive analysis of the global burden of disease 2021 study with projections to 2040. BMC Public Health. 2025 Aug 14;25(1):2774. doi: 10.1186/s12889-025-24141-w]
